نظريه خلافت در انديشه سياسى اهل‌سنت در اشكال مختلف تكوين و منعقد گشت ؛ همانند نظريه « اهل حل و عقد » ، نظريه « استخلاف » ، نظريه « شورا » ، نظريه « استيلا » و نظريه « وراثت » . هر يك از اين نظريات با تجارب تاريخى مسلمانان نيز همراه است . اينك بدين نظريه‌ها مىپردازيم . 1 . نظريه اهل حلّ و عقد اين نظريه رهاورد اجتماع سقيفه است . در سقيفه نه همه مردم ، كه تعدادى از صاحبان نفوذ و فعالان اجتماعى و سياسى جمع شده بودند تا درباره جانشينى پيامبر تصميم بگيرند . « 1 » بعد از گفت و شنود بسيار ، سرانجام دو تن از مهاجران به همراهى چند تن از انصار با ابوبكر بيعت كردند و خلافت ( حاكميت سياسى يا همان جانشينى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ) براى او منعقد شد . در مجموع بيعت‌كنندگانِ با ابوبكر پنج نفر ذكر شده است . از اين‌رو ، اهل‌سنت واژه خلافت را تئوريزه كرده ، بيان داشتند : امامت از دو جهت منعقد مىگردد : يكى با انتخاب اهل حلّ و عقد و دومى با وصيت امام قبلى . « 2 » اما اينكه تعداد اصحاب حل و عقد - يعنى كسانى كه در مسائل اجتماعى و سياسى كارگشايند - چند نفر است ، در بين انديشمندان سنى اختلاف هست : دسته‌اى از آنان دست‌كم پنج نفر را براى انعقاد خلافت لازم مىدانند ؛ چرا كه خلافت ابوبكر با بيعت پنج نفر منعقد شد ، « 3 » اما برخى سه نفر را نيز كافى مىدانند . « 4 » 2 . نظريه استخلاف براساس اسناد مهم تاريخى ، خليفه دوم ( عمر ) با نصب و وصيت خليفه اول ( ابوبكر ) به خلافت

--> ( 1 ) . بنگريد به : محمد بن جرير طبرى ، تاريخ الامم و الملوك ، ترجمه ابوالقاسم پاينده ، ج 4 ؛ عزالدين هبةالله‌بن محمد بن ابىالحديد مدائنى ، شرح نهج‌البلاغه ، ج 1 . ( 2 ) . بنگريد به : ابىالحسن على بن محمد البصرى البغدادى ، الأحكام السلطانية ، ص 11 - 7 . ( 3 ) . علامه سيد مرتضى عسكرى ، معالم المدرستين ، ص 192 و 193 ، به نقل از : الطبقات الكبرى ، محمدبن سعد ، ج 2 ، ص 264 . ( 4 ) . على بن محمد ( ابن‌اثير ) ، اسدالغابة فى معرفة الصحابة ، ص 281 .